# काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या; पण ‘एकच प्याला’ची वेदना आजही तीच!
### शंभर वर्षांपूर्वीच्या नाटकाचे वास्तव आजही कायम; कराडमधील प्रयोगाने जाग्या केल्या १९८५ च्या शालेय आठवणी!
_सतीश मोरे सतिताभ_
मराठी रंगभूमीवरील अजरामर नाटक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या राम गणेश गडकरी लिखित *‘एकच प्याला’* या नाटकाचा इतिहासही तितकाच महत्त्वाचा आहे. राम गणेश गडकरी यांनी नोव्हेंबर १९१७ मध्ये हे नाटक पूर्ण केले. या नाटकाचा पहिला प्रयोग २० फेब्रुवारी १९१९ रोजी बडोदा येथे गंधर्व नाटक मंडळीने सादर केला होता. शतकाहून अधिक काळ लोटला, तरी या नाटकाची लोकप्रियता, त्यातील नाट्यमयता आणि व्यसनाधीनतेच्या दुष्परिणामांवरील भाष्य आजही तितकेच प्रभावी आहे.
दारूच्या व्यसनामुळे उद्ध्वस्त होणारा संसार, कुटुंबाची होणारी वाताहत, पत्नीचा त्याग आणि पुढील पिढीवर होणारे परिणाम यांचे अस्वस्थ करणारे चित्रण या नाटकात आहे. काळ बदलला, समाज बदलला, जीवनशैली बदलली; पण व्यसनामुळे उद्ध्वस्त होणाऱ्या कुटुंबांची वेदना मात्र आजही कायम आहे.
रविवार, २५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी कराडच्या यशवंतराव चव्हाण स्मृती सदनातील नाट्यमंदिरात हे नाटक पाहण्याचा योग माझे मित्र एडवोकेट प्रशांत बहुलेकर यांच्या आग्रहामुळे आणि निमंत्रणामुळे आला. हा प्रयोग पाहताना नाट्यसंगीताचा आनंद तर मिळालाच; पण तब्बल चार दशकांपूर्वीच्या शालेय जीवनातील आठवणीही जाग्या झाल्या. आमच्या टिळक हायस्कूल आणि कन्या शाळेतील विद्यार्थी-विद्यार्थिनींनी बहुधा १९८५ मध्ये सादर केलेल्या याच नाटकाच्या आठवणी मनात दाटून आल्या.
### ‘एकच प्याला’ची शालेय आठवण!
आमच्या टिळक हायस्कूल आणि कन्या शाळेतील विद्यार्थी-विद्यार्थिनींनी मिळून राम गणेश गडकरी लिखित ‘एकच प्याला’ हे नाटक सादर केले होते. बहुधा १९८५ सालची ही गोष्ट असावी. त्या नाटकातील अनेक प्रसंग आजही माझ्या स्मरणात ताजे आहेत.
त्या वेळी आठवीत शिकत असलेल्या सुधीर घळसासी यांनी सुधाकरची दमदार भूमिका साकारली होती. शाळेतील सर्व शिक्षकांनी घेतलेली मेहनत, दिवस-रात्र केलेला सराव आणि विद्यार्थ्यांकडून करून घेतलेली तयारी आजही आठवते. शालेय विद्यार्थ्यांकडून ‘एकच प्याला’सारखे गंभीर, आशयघन आणि आव्हानात्मक नाटक बसवून घेणे हे काही सोपे काम नाही. मात्र, आमच्या शाळेतील शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांनी हे शिवधनुष्य समर्थपणे पेलले होते.
घळसासी सरांनी दिग्दर्शित केलेला हा नाट्यप्रयोग टिळक हायस्कूलच्या निगडीकर कला मंदिरात सादर करण्यात आला होता. त्या वेळी परिसरातील अनेक नागरिक हे नाटक पाहण्यासाठी आले होते. शाळेतील विद्यार्थ्यांनी सादर केलेल्या या प्रयोगाला मिळालेला प्रतिसादही विशेष होता.
आज इतक्या वर्षांनंतर पुन्हा ‘एकच प्याला’ पाहताना त्या जुन्या आठवणी मनात दाटून आल्या. तेव्हा शाळेतील मुलांनी साकारलेल्या सुधाकरची आठवण झाली आणि आजच्या रंगमंचावरील सुधाकरकडे पाहताना काळ जणू मागे फिरल्यासारखे वाटले. नाटक तेच, त्यातील व्यसनाची वेदना तीच; मात्र प्रेक्षक म्हणून अनुभव घेणारे आपले वय, जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आणि नाटक समजून घेण्याची क्षमता बदललेली असते.
१९८५ च्या आसपास शालेय जीवनात अनुभवलेला ‘एकच प्याला’ आणि आज रंगमंचावर पाहिलेला ‘एकच प्याला’ यांतील हा प्रवास केवळ नाटकाच्या आठवणींचा नाही; तो माझ्या आयुष्यातील एका सुंदर सांस्कृतिक अनुभवाचा प्रवास आहे.
### ‘एकच प्याला’पासून सुरू होतो विनाशाचा प्रवास!
दारू पिणाऱ्या मित्रांच्या आग्रहाखातर घेतलेला पहिला प्याला हळूहळू दुसऱ्या प्याल्यात आणि पुढे रोजच्या व्यसनात कसा बदलतो, याचे वास्तवदर्शी चित्रण या नाटकात आहे. सुरुवातीला मित्रांसाठी, कधी परिस्थिती विसरण्यासाठी, तर कधी स्वतःच्या दुःखापासून पळण्यासाठी घेतलेली दारू पुढे आयुष्याचा ताबाच घेते. कर्तृत्ववान व्यक्ती स्वतःची प्रतिष्ठा, नोकरी, पैसा आणि कुटुंबातील विश्वास गमावते. श्रीमंत माणूस रस्त्यावर येतो, तर आधीच गरीब असलेल्या कुटुंबाची परिस्थिती आणखी बिकट होते.
या सगळ्या प्रवासात सर्वाधिक भरडले जातात ते घरातील निरपराध माणसे. घरातील वस्तू विकल्या जातात, आर्थिक परिस्थिती ढासळते, संसारातील आनंद संपतो आणि मुलांच्या भविष्यावरही त्याचे सावट पडते. व्यसन करणारी व्यक्ती एक असते; पण त्याची शिक्षा मात्र संपूर्ण कुटुंबाला भोगावी लागते. ‘एकच प्याला’ हे नाटक याच वेदनेचे दर्शन घडवते.
### काळ बदलला; पण व्यसनाचे वास्तव तेच!
सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या या नाटकातील परिस्थिती आणि आजच्या समाजातील वास्तव यांची तुलना केली, तर काळ बदलला असला तरी चित्र फारसे बदललेले दिसत नाही. त्या काळातही दारू पिण्यासाठी मित्र वेगवेगळ्या क्लृप्त्या लढवत होते. आजही तेच सुरू आहे. त्या काळातही व्यसनाधीन व्यक्ती घरातील वस्तू विकत होती, संसाराची राखरांगोळी करत होती आणि कुटुंबाची जबाबदारी विसरत होती. आजही अनेक कुटुंबे याच दुष्टचक्रात अडकलेली आहेत.
बेरोजगारी, अपयश, मानसिक ताण, मित्रांचा दबाव आणि वास्तवापासून दूर पळण्याची प्रवृत्ती अशा विविध कारणांमुळे तरुण व्यसनाच्या आहारी जातात. मात्र, एकदा या व्यसनाने जीवनाचा ताबा घेतला की त्यातून बाहेर पडणे किती कठीण होते, हे नाटक प्रभावीपणे दाखवते.
दारूच्या टेबलावर मित्र एकमेकांना मोठमोठी आश्वासने देतात. ‘मी तुझ्या पाठीशी आहे,’ असे सांगणारे हेच मित्र संकटाच्या वेळी मात्र दूर जातात. संसार उद्ध्वस्त झाल्यानंतर व्यसनाधीन व्यक्तीला आधार देणारे हात क्वचितच पुढे येतात. मैत्रीच्या नावाखाली सुरू झालेल्या व्यसनाचा शेवट अनेकदा एकटेपणात होतो. ही विसंगती आजही समाजात पाहायला मिळते.
### सिंधूचा त्याग आणि गीताचा बंडखोरपणा!
या नाटकातील स्त्रीपात्रेही तितकीच महत्त्वाची आहेत. सुधाकरची पत्नी सिंधू आणि गीताच्या व्यक्तिरेखेतून स्त्रीच्या दोन वेगवेगळ्या भूमिका समोर येतात.
सिंधू ही पतीवर निस्सीम प्रेम करणारी, त्याच्यासाठी सर्वस्व अर्पण करण्यास तयार असलेली आणि शेवटपर्यंत त्याची साथ न सोडणारी स्त्री आहे. पतीच्या चुका, त्याचे व्यसन आणि त्यामुळे निर्माण होणाऱ्या संकटांनंतरही ती संसार टिकविण्याचा प्रयत्न करते. तिच्या त्यागात प्रेम आहे, समर्पण आहे आणि त्याचबरोबर असह्य वेदनाही आहेत.
दुसरीकडे, गीताच्या भूमिकेतून चुकीच्या गोष्टींविरोधात आवाज उठवणारी स्त्री दिसते. नवऱ्याच्या व्यसनामुळे घरातील वस्तू विकल्या जात असताना ती गप्प बसत नाही. ती त्याला जाब विचारते, रागावते आणि त्याच्या चुकीच्या वागण्याला विरोध करते.
या दोन्ही स्त्रिया समाजात आजही दिसतात. पतीच्या प्रत्येक संकटात त्याच्या पाठीशी उभी राहणारी स्त्री आणि पतीच्या चुकीच्या वर्तनाला स्पष्टपणे विरोध करणारी स्त्री, या दोघींचेही वास्तव आजच्या समाजात आहे. या व्यक्तिरेखांकडे पाहताना स्त्रीचा त्याग, तिचे मानसिक संघर्ष आणि स्वतःच्या संसारासाठी तिला करावा लागणारा संघर्ष प्रकर्षाने जाणवतो.
### नाट्यसंगीताचा नवा अनुभव!
या प्रयोगातील विशेष आकर्षण म्हणजे सिंधूची भूमिका साकारणाऱ्या सुमेधा धापटे यांचे काम. ‘सूर नवा ध्यास नवा’ या संगीतविषयक कार्यक्रमातून विजेतेपद मिळविलेल्या या गायिकेने आपल्या आवाजातून नाट्यसंगीताला सुंदर न्याय दिला. तिच्या गायनामुळे नाटकातील भावनिक प्रसंग अधिक प्रभावी झाले. नाट्यसंगीताविषयी मनात एक वेगळे प्रेम निर्माण होण्यास तिचे सादरीकरण कारणीभूत ठरले.
सुधाकर, तळीराम आणि सिंधू यांसारख्या महत्त्वाच्या व्यक्तिरेखांना साकारताना कलाकारांनी चांगली मेहनत घेतल्याचे जाणवले. दमदार संवाद, कथानकातील नाट्यमयता, संगीत आणि अभिनय यांच्या एकत्रित परिणामामुळे प्रेक्षक नाटकात गुंतून राहतो. नाटकाचा शेवट धक्कादायक आहे, हे माहीत असूनही तो मनाला अस्वस्थ करून जातो.
### नव्या संचाचा दमदार प्रयत्न!
या नव्या संचातील प्रयोगाचे दिग्दर्शन ज्येष्ठ रंगकर्मी चित्तरंजन कोल्हटकर यांनी केले आहे. सहदिग्दर्शन अशोक अवचट यांचे, तर संगीत मार्गदर्शन सुचेता अवचट यांचे आहे.
**प्रमुख कलाकार**
- सिंधू — सुमेधा धापटे
- सुधाकर — अभिषेक अवचट
- तळीराम — चंद्रकांत मुळगुंदकर
- रामलाल — पराग बोहोडकर
- पद्माकर — डॉ. ऋतुपर्ण पिंगळे
- गीता — पूजा पारखी
सर्व कलाकारांनी आपापल्या परीने चांगले काम केले. पहिला प्रयोग असल्यामुळे काही ठिकाणी चुका जाणवल्या; मात्र त्या दुरुस्त होत जातील आणि कलाकारांचा अनुभव वाढेल, तसतसा प्रयोग अधिक परिपक्व होईल, अशी अपेक्षा आहे.
२५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी कराड येथील यशवंतराव चव्हाण स्मृती सदनातील नाट्यमंदिरात सायंकाळी पाच वाजता हा प्रयोग आयोजित करण्यात आला होता. नव्या संचातील कलाकारांनी जुन्या, गाजलेल्या नाट्यकृतीला नव्या पिढीसमोर सादर करण्याचा केलेला हा प्रयत्न निश्चितच कौतुकास्पद आहे.
### ‘एकच प्याला’ हा केवळ नाट्यप्रयोग नाही; तो समाजाचा आरसा आहे!
‘संगीत एकच प्याला’ हे नाटक पाहून किती जण दारू पिणे सोडतील, हे सांगता येणार नाही. पण दारूच्या व्यसनामुळे आपला संसार, कुटुंब आणि भविष्य कसे उद्ध्वस्त होऊ शकते, याची जाणीव करून देण्याची ताकद या नाटकात निश्चितच आहे.
शंभर वर्षांपूर्वी राम गणेश गडकरी यांनी मांडलेले हे वास्तव आजही आपल्यासमोर उभे आहे. काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले, जीवनशैली बदलली; पण व्यसनामुळे उद्ध्वस्त होणाऱ्या संसारांची कहाणी मात्र बदललेली नाही.
**‘एकच प्याला’ हा केवळ एका व्यसनाधीन व्यक्तीचा प्रवास नाही; तो एका कुटुंबाच्या स्वप्नांचा, एका स्त्रीच्या त्यागाचा आणि समाजाच्या न बदललेल्या वास्तवाचा आरसा आहे.**
नाट्यसंगीताचा आनंद देतानाच अंतर्मुख करणारा हा प्रयोग राज्यभर गाजावा, अधिकाधिक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचावा आणि या नव्या संचाला भरभरून यश मिळावे, हीच सदिच्छा!
सतीश वसंतराव मोरे (सतिताभ)
९८८११९१३०२
##एकचप्याला #रामगणेशगडकरी #मराठीरंगभूमी #नाट्यसंगीत #नाट्यपरीक्षण #सुमेधाधापटे #टिळकहायस्कूल #कराड #मराठीसंस्कृती #सतीशमोरे #सतिताभ
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा