पियुषला न्यूझीलंडला उच्च शिक्षणासाठी पाठवण्याचं जेव्हा अंतिम ठरलं, तेव्हा सर्वात मोठा प्रश्न होता तो आर्थिक नियोजनाचा.
जुलै २०२५ची ही गोष्ट. न्यूझीलंडमधील उच्च शिक्षणाची फी साधारण २१ लाख रुपये होती. त्याशिवाय एका वर्षाच्या राहण्याच्या खर्चासाठी सुमारे १० लाख रुपये अॅडव्हान्स स्वरूपात द्यावे लागणार होते. इतर आवश्यक खर्च धरला तर हा आकडा ३२-३३ लाखांवर आणि पुढे जवळपास ३५ लाखांपर्यंत जाणार होता.
एवढी मोठी रक्कम हाताशी असणं शक्यच नव्हतं. त्यामुळे बँकेच्या कर्जाचा पर्याय निवडला. सुरुवातीला बँक ऑफ इंडिया आणि त्यानंतर युनियन बँकेचा विचार केला. मात्र पूर्वीच्या एका कर्जाच्या OTS मुळे माझ्या CIBIL रेकॉर्डवर परिणाम झाला होता. कर्ज शेतीचं किंवा तुलनेने छोटं असलं तरी त्या तांत्रिक कारणामुळे युनियन बँकेकडून कर्ज मिळू शकलं नाही.
शेवटी माझ्या जवळची आणि जिथे माझा पगार जमा होतो, त्या सारस्वत को-ऑपरेटिव्ह बँकेचा विचार केला. माझं पूर्वीचं सुमारे नऊ लाखांचं कार कर्ज आणि माझं उत्पन्न यांचा विचार करून बँकेने १५ लाख रुपये कर्ज देण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी घर तारण ठेवावं लागलं.
१५ लाख रुपये खात्यावर जमा झाले. न्यूझीलंडमधील प्रवेश प्रक्रिया पुढे असल्यामुळे ते काही काळ सारस्वत बँकेतच ठेवले. नंतरच्या प्रक्रियेनुसार ते IDBI बँकेत ठेवण्यात आले.
याच काळात जमीन विक्रीतून आणि इतर सर्व खर्च, कर्जे, मुलाच्या शिक्षणाचा खर्च, कार्यक्रम आणि देणी वजा केल्यानंतर माझ्याकडे सुमारे १० लाख रुपये शिल्लक होते. तेही FDमध्ये ठेवले होते.
१५ लाख बँकेचे आणि १० लाख स्वतःचे—असे २५ लाख रुपये उभे राहिले.
पण अजून सहा लाख रुपये कमी पडत होते.
PFचा विचार केला. LICमधील काही गुंतवणूक काढण्याचाही विचार केला. पण त्यातून सहा लाख रुपये उभे राहणं शक्य नव्हतं.
शेवटी माझे थोरले बंधू हनुमंतराव—आमचे अण्णा—यांच्याकडे सहा लाख रुपयांची मागणी केली. त्यांच्याकडेही आमच्या सामायिक जमिनीच्या विक्रीतून आलेली काही रक्कम शिल्लक होती. त्यांनी कोणताही विलंब न करता मला सहा लाख रुपये दिले.
अशा प्रकारे ३१ लाखांची व्यवस्था झाली.
तो फेब्रुवारी २०२६चा काळ होता. पियुषच्या व्हिसाची प्रक्रिया सुरू झाली होती. पैसे न्यूझीलंडला पाठवले गेले आणि पियुष मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात जाणार हे निश्चित झालं.
तिकीट आणि इतर सुरुवातीच्या खर्चासाठी अजून दोन-तीन लाख रुपयांची गरज होती. माझ्या छोट्या बचतीतून काही रक्कम उभी केली आणि माझ्या एका जवळच्या राजकीय मित्राने, राजकीय सल्लागाराने, मला दोन लाख रुपये आणून दिले.
अशा प्रकारे जवळपास ३३-३४ लाखांची व्यवस्था झाली.
आणि अखेर ८ मार्च २०२६ रोजी पियुष न्यूझीलंडला रवाना झाला.
एका वडिलांनी आपल्या मुलाच्या भविष्यासाठी केलेल्या धडपडीचा तो एक सुंदर टप्पा होता.
पियुष तिथे शिक्षण घेत असतानाच काम करेल, स्वतःला हळूहळू स्थिर करेल आणि त्यातून काही पैसे वाचवून मला पाठवेल, असा एक साधा ठोकताळा मनात होता. त्या पैशातून कर्जाचे हप्ते फेडता येतील, असा विश्वास होता.
पण आयुष्याचं गणित कागदावरच्या गणितासारखं नसतं.
पियुषला तिथे स्वतःला स्थिर करण्यासाठी अपेक्षेपेक्षा जास्त संघर्ष करावा लागत आहे. शिक्षण घेतानाच त्याला कष्टाची छोटी-मोठी कामं करावी लागत आहेत. नंतर त्याची नियोजित पत्नी पूनम हिलाही डिपेंडंट व्हिसावर न्यूझीलंडला पाठवण्याचा निर्णय झाला. तीही तिथे गेली आणि आता दोघेही तिथे आपापल्या पद्धतीने संघर्ष करत, हळूहळू स्थिर होण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
माझ्या मनात मात्र भारतात एक वेगळंच गणित सुरू आहे.
सारस्वत बँकेकडून घेतलेल्या १५ लाख रुपयांच्या कर्जाचा महिन्याला सुमारे २५ हजार रुपयांचा हप्ता आहे. त्याचबरोबर कार कर्जाचा १५ हजार रुपयांचा हप्ता.
म्हणजे दर महिन्याला ४० हजार रुपये केवळ कर्जाच्या हप्त्यांमध्ये जातात.
माझा पगार सुमारे ५० हजार रुपये.
म्हणजे पगारातील जवळपास सगळे पैसे कर्ज फेडण्यात जातात.
पण जगण्यासाठी घरभाडं आहे, घरखर्च आहे, इतर वैयक्तिक खर्च आहेत. माझा साधारण मासिक खर्च ७० हजार रुपयांच्या आसपास आहे. त्यामुळे दर महिन्याला किमान २०-२५ हजार रुपयांची अतिरिक्त व्यवस्था करावी लागते.
गेल्या वर्षभरात काही चांगल्या गोष्टी घडल्या, काही माध्यमांतून दर महिन्याला दहा-पंधरा, कधी वीस हजार रुपयांची अतिरिक्त व्यवस्था होत गेली आणि हप्ते वेळेवर भरत राहिलो.
पण आता पुढचं नवीन गणित समोर उभं आहे.
पुढच्या महिन्यात माझी मुलगी लॉमध्ये प्रवेश घेणार आहे. तिची फी फार मोठी नसली तरी तिला पुण्यात ठेवायचं म्हणजे दर महिन्याला आणखी दहा ते पंधरा हजार रुपयांचा खर्च वाढणार आहे.
म्हणजे माझा एकूण मासिक खर्च आता साधारण ७५ ते ८० हजार रुपयांपर्यंत जाणार आहे.
आणि नियमित उत्पन्न?
सुमारे ५० हजार.
त्यातच अण्णांकडून घेतलेले सहा लाख रुपये अजून परत करता आलेले नाहीत. त्यांना त्यांच्या पैशाचा तोटा होऊ नये म्हणून सहा टक्के व्याजाने दर महिन्याला तीन हजार रुपये देतो.
गेल्या सप्टेंबरमध्ये त्यांच्याकडून पैसे घेतले. या सप्टेंबरला एक वर्ष पूर्ण होईल. त्या एका वर्षाचे ३६ हजार रुपये व्याज त्यांना दिले आहे.
पण मूळ सहा लाखांचा प्रश्न अजूनही डोक्यावर आहे.
आणि म्हणूनच आता मी वाड्यातील माझी पावणे दोन एकर जमीन विकण्याचा निर्णय घेतला आहे.
जमीन विक्रीतून पैसे मिळाले की सर्वप्रथम अण्णांचे सहा लाख रुपये परत करायचे. कारण कोणाचेही पैसे असोत—बँकेचे, मित्रांचे, नातेवाईकांचे किंवा कोणत्याही संस्थेचे—घेतलेले पैसे शेवटी परत करावेच लागतात.
कर्जाचा बोजा कमी करायचा आहे.
मनावरचं ओझं कमी करायचं आहे.
आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे ही परिस्थिती कायमची नाही, यावर माझा विश्वास आहे.
माझ्याभोवती काही माणसं आहेत. काही मित्र आहेत. काही जोडलेली नाती आहेत. अजून हा सगळा आर्थिक संघर्ष मी प्रत्येकासमोर मांडलेला नाही. पण सरिता रासो आणि माझे आणखी दोन जवळचे मित्र यांना मी हा विषय सांगितला आहे. त्यांचं सहकार्य आहे.
आणि त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे त्यांचा मानसिक पाठिंबा आहे.
कधी कधी पैशांपेक्षा हा मानसिक आधारच जास्त महत्त्वाचा असतो.
एखादा माणूस अडचणीत असताना त्याच्या पाठीवर हात ठेवून, “काळजी करू नकोस, आपण यातून बाहेर पडू,” एवढं सांगणारं कुणीतरी असणं फार मोठी गोष्ट असते.
माझ्याकडे ती माणसं आहेत.
म्हणूनच मला विश्वास आहे की पुढचे काही महिने कठीण असतील, पण तेही निघून जातील.
पियुषला तिथे स्थिर व्हायला वेळ लागेल. तो शिक्षण पूर्ण करेल, चांगली नोकरी मिळवेल आणि एक दिवस महिन्याला ५०-६० हजार किंवा त्याहून अधिक रक्कम मला पाठवू शकेल, अशी आशा आहे.
आज सारस्वत बँकेचं १५ लाखांचं कर्ज वर्षभराच्या हप्त्यांनंतर सुमारे १३ लाखांवर आलं आहे.
म्हणजे थोडी का होईना, पण प्रगती झाली आहे.
आता माझ्यासमोरचं नवीन लक्ष्य आहे—
पुढील सहा महिने ते एक वर्ष दर महिन्याला किमान ३०-३५ हजार रुपये अतिरिक्त कमवायचे.
त्यासाठी जे करावं लागेल ते करायचं.
मेहनत करायची.
नवीन मार्ग शोधायचे.
पडायचं नाही.
थांबायचं नाही.
कारण ही केवळ माझी आर्थिक लढाई नाही. ही माझ्या मुलांच्या भविष्यासाठीची लढाई आहे.
पियुषच्या न्यूझीलंडच्या स्वप्नासाठी मी जे केलं, ते करताना किती आर्थिक गणितं मांडली, किती लोकांकडे मदत मागितली, किती कर्ज घेतलं, किती चिंता केल्या—हे कदाचित आज माझ्या मुलांना पूर्णपणे माहिती नसेल.
पण त्यांना हे माहिती असावं, एवढाच या सगळ्या लिखाणामागचा उद्देश आहे.
आई-वडील मुलांसाठी किती काही करतात, याची जाणीव मुलांना कधीतरी व्हावी.
आणि काही माणसांना हेही कळावं की बाहेरून एखादं आयुष्य व्यवस्थित दिसत असलं, तरी आतमध्ये प्रत्येक माणूस आपापली काही ना काही लढाई लढत असतो.
मीही लढतोय.
कधी पैशांशी.
कधी परिस्थितीशी.
कधी स्वतःच्या मनाशी.
पण हार मानलेली नाही.
कारण मनात एक ठाम विश्वास आहे—
काहीतरी मार्ग नक्की निघेल.
माणसं सोबत उभी राहतील.
देवाची साथ राहील.
आणि आजचं हे आर्थिक ओझं उद्या कमी होईल.
एक दिवस पियुष स्वतःच्या पायावर उभा राहील. कर्जाचे हप्ते कमी होतील. अण्णांचे पैसे पूर्ण परत होतील. मुलीचं शिक्षणही व्यवस्थित होईल.
आणि मागे वळून पाहताना कदाचित आपणच स्वतःला म्हणू—
“त्या काळात परिस्थिती कठीण होती; पण आपण टिकून राहिलो… आणि शेवटी जिंकलो.”
रामकृष्ण हरी.
