गुरू म्हणजे केवळ आध्यात्मिक मार्ग दाखवणारा प्रकाश नसतो. विख्यात विचारवंत सदगुरू वामनराव पै यांनी म्हटल्याप्रमाणे —"जन्मापासून मृत्यूपर्यंत आयुष्यात जो जो तुम्हाला काही शिकवतो, तो प्रत्येक जण तुमचा गुरू असतो."
खरंच, जीवन ही एक अखंड शाळा आहे. कोणी आपल्याला धडपडत सायकल चालवायला शिकवतं, कोणी इंग्रजी शब्दांची ओळख करून देतं, तर कोणी सुरांचा लयीत गाणं म्हणायला शिकवतं. कोणी शेतातल्या मातीशी नातं सांगत पाण्याचे पाट (दारं) धरायला शिकवतं, तर कोणी पंक्चर काढण्याचं कसब शिकवतं. सुंदर अक्षराचा वळणदार वळसा असो, टीव्ही-मोबाईलचे गुंतागुंतीचे सर्किट्स असोत, विहिरीत मारलेली पहिली पोहण्याची उडी असो, की एखाद्या नवीन ॲपचे आधुनिक तंत्रज्ञान... अगदी डोंगर चढण्याचा थरारही आपल्याला कोणीतरी शिकवतच असतं.
जीवनाच्या प्रत्येक वळणावर, प्रत्येक क्षणी आपल्याला समृद्ध करणारा एक माणूस भेटत असतो. तो श्रीमंत असो वा गरीब, वयाने लहान असो वा मोठा — ज्याच्याकडून आपल्याला जगण्याची एक नवी दृष्टी मिळाली, तो आपला गुरूच! आयुष्यात येणारी प्रत्येक व्यक्ती आपल्या पाठीवर अनुभवांचे, ज्ञानाचे आणि संस्कारांचे कप्पे सोडून जाते. म्हणूनच, हे संपूर्ण आयुष्य म्हणजे एक महा-गुरुकुल आहे आणि इथे भेटणारा प्रत्येक जीव आपला आचार्य आहे.
बालपणाची ती वाट आणि करवडीचा स्टँड
आज मला माझ्या अशा दोन गुरूंबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करायची आहे, ज्यांनी मला कधी वर्गात बसवून पाटी-पेन्सिल दिली नाही, की माझा हात धरून अक्षरे गिरवली नाहीत; पण त्यांच्या हातांच्या जादू कडे पाहता पाहता मी आयुष्याचं एक मोठं कौशल्य शिकून गेलो. ती दोन नावं म्हणजे करवडी गावचे शशिकांत चन्ने आणि संजय कुंभार.
पाचवी ते दहावीच्या त्या सोनेरी दिवसांची ही गोष्ट. करवडी गावातून कराडच्या शाळेत जाण्यासाठी माझा रोजचा प्रवास एसटी बसने व्हायचा. सकाळी दहा वाजता मी करवडीच्या एसटी स्टँडवर येऊन थांबायचो. सव्वादहाची 'वाघेरी-कराड' बस कधी गर्दीमुळे थांबायची, तर कधी तशीच सुसाट निघून जायची. मग आमचा आसरा असायची साडेदहाची 'करवडी-कराड' बस. ही बस आधी आरफळ कॉलनीत जाऊन परतायची आणि मग आम्हाला घेऊन कराडकडे निघायची.
बसने ओगलेवाडी सोडली की विरवडे हद्दीत रेल्वेचं एक फाटक लागायचं. पावणे अकराच्या सुमारास तिथून 'कोयना एक्सप्रेस' धावायची, त्यामुळे ते फाटक हमखास बंद असायचं. बसच्या खिडकीतून डोकावत, तोंडात बोट घालून ती झुक-झुक आगीनगाडी पाहण्याचा आनंद काही वेगळाच होता. ते रेल्वे फाटक, ती धावणारी कोयना एक्सप्रेस, मालगाड्या आणि तो एसटीचा धुरळा... हे सगळं माझ्या रोजच्या जगण्याचा एक अविभाज्य भाग होतं.
"प्रसाद" आणि "जानाई" मधील ते दोन जादूगार
त्याच करवडी स्टँडच्या समोर एक छोटंसं खोकेवजा इस्त्रीचं दुकान होतं — “प्रसाद पावर लॉन्ड्री”. त्याचे मालक होते शशिकांत चन्ने. पुढे काही वर्षांनी गावातच संजय कुंभार यांनी आपले “जानाई पावर लॉन्ड्री” सुरू केले. बसची वाट पाहत असताना किंवा फावल्या वेळात, माझं पाऊल नकळत त्या दुकानांकडे वळायचं आणि मी तिथे तासन्तास बसून राहायचो.
माझा डोळा त्यांच्या हातांच्या हालचालींवर असायचा.
शर्टची कॉलर कशी परफेक्ट बसवायची...?
घडी घालताना कापडाची नजाकत कशी जपायची...?
पॅंटला तलवार सारखी धारदार इस्त्री कशी करायची...?
रेशमी साडी जळू नये म्हणून कोळशाच्या किंवा विजेच्या इस्त्रीचं तापमान कसं राखायचं...?
जाड आणि पातळ कपड्यांमधील तो सुळसुळीत फरक कसा हाताळायचा...?
हे सगळं मी कोणत्याही पुस्तकाशिवाय, केवळ डोळ्यांनी आत्मसात करत होतो. त्यांनी मला कधी “ये, शिक” असं आवर्जून म्हटलं नाही. पण त्यांच्या त्या गरम इस्त्रीच्या वाफेसोबत माझं कल्पकतेचं प्रशिक्षण नकळत सुरू होतं.
पाचवी ते सातवीतला तो हाफ चड्डीतला मी... ती माझी छोटीशी मूर्ती मला आजही स्पष्ट आठवते. गावातली माणसं त्या दुकानात बसलेल्या मला पाहून कधी कधी चेष्टा करायची, "शाळा शिकून काय करणार आहेस ?" असं विचारायची. पण त्या कोवळ्या वयात ते इस्त्रीचं दुकान म्हणजे माझ्यासाठी फक्त एक दुकान नव्हतं, तर ते माझं हक्काचं विसाव्याचं आणि संवादाचं केंद्र होतं.
जगण्याचा वळणदार मंत्र
काही वर्षांनी आमच्या घरी स्वतःची इस्त्री आली. जेव्हा मी पहिल्यांदा कपडे इस्त्री करायला हातात घेतले, तेव्हा माझे हात जराही अडखळले नाहीत. आज मी अतिशय अभिमानाने आणि आत्मविश्वासाने सांगू शकतो की, मी कोणत्याही कपड्याला अतिशय नीटनेटकी आणि आकर्षक इस्त्री करू शकतो. आणि याचं संपूर्ण श्रेय माझ्या त्या दोन अवलिया गुरूंना — शशिकांत चन्ने आणि संजय कुंभार यांना जातं.
त्यांनी मला फक्त कपड्यांच्या सुरकुत्या मिटवायला शिकवलं नाही, तर आयुष्यातील बारकावे कसे टिपायचे, संयम कसा राखायचा आणि कोणतंही काम अगदी मनापासून केलं की त्यात 'कौशल्य' कसं उतरतं, हा जगण्याचा मोठा मंत्र दिला.
त्यामुळेच आज मागे वळून पाहताना मनापासून वाटतं — रस्त्यात गाडी बंद पडल्यावर ज्याने कार्ब्युरेटर साफ करायला शिकवलं, तोही गुरूच! पंक्चर काढणारा, पोहायला शिकवणारा, मातीत घाम गाळून शेती शिकवणारा... हे सगळेच गुरू आहेत. आणि कपड्यांना आपल्या कलेने सुंदर रूप देणारे शशिकांत चन्ने आणि संजय कुंभार हे तर माझ्या आयुष्यातील 'खरे कलाकार' आणि आदरणीय गुरू आहेत.
आयुष्यात भेटणाऱ्या प्रत्येक माणसाचा आदर करा, कारण कोण, कधी आणि कोणत्या रूपात आपल्याला जगण्याचं गाणं शिकवून जाईल, हे सांगता येत नाही.
"गुरू हा फक्त छापील पुस्तकात नसतो...
तो आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर,
माणसाच्या रूपात भेटत असतो."
