पूर्वोत्तर सात राज्य म्हणजे सात बहिणी आणि त्यांचा आठवा भाऊ म्हणजे सिक्किम. 1975 साली भारतामध्ये सामिल झालेले सिक्किम हे छोटेसे राज्य आहे. लोकसंख्या 6.5 लाख. चार विभागांत विभागलेल्या या राज्यात पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर सिक्किम असे चार जिल्हे आहेत.
गेली 5 टर्म या ठिकाणी पवनकुमार चामलिंग हे एकच या राज्याचे मुख्यमंत्री आहेत. तर गेल्या पावणेतीन वर्षांपासून कराडचे लोकप्रिय खासदार म्हणून कारकिर्द गाजविलेले श्रीनिवास पाटील हे राज्यपाल म्हणून कार्यभार पाहत आहेत. श्रीनिवास पाटील सिक्किमचे राज्यपाल झाल्यापासून या राज्याला भेट देणाऱ्या महाराष्ट्रातील विशेषत: पश्चिम महाराष्ट्रातील पर्यटकांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आहे.
गत आठवड्यात राज्यपालांच्या निमंत्रणावरून या राज्याचा दौरा करण्याचा योग आला. खूप वेगळं पहायला मिळालं या ठिकाणी. भारतामध्ये असे शिस्तबद्ध राज्य असू शकतं याबाबत आश्चर्य वाटतं. परदेशात राहत आहोत, अशी भावना झाली. सिक्क्मिचे काही सुखद अनुभव आजपासून...
बुद्धिझमचा प्रभाव, आचरण आणि अतिथी देवो भव
बौद्ध धर्माची लोकसंख्या आणि प्रभाव असलेल्या सिक्किममधील लोक अतिशय नम्र आहेत. पर्यटन हा मुख्य उद्योग असल्यामुळे घरा-घरांत पर्यटनपूरक व्यवसाय आहेत.
स्त्रीपुरूष असा भेदभाव कुठेही पहायला मिळाला नाही. साक्षरतेचे प्रमाण 83 टक्के आहे. तर स्त्री-पुरूष जन्मदर 1000 पुरूषांमागे 900 हून अधिक स्त्रिया असा आहे. घरात मुलगी जन्माला आली की आनंदोत्सव साजरा केला जातो. मुलगी घर सांभाळते, आई-वडिलांना काही कमी पडू देत नाही. स्त्री-भ्रृणहत्या, गर्भलिंग निदान सेंटर हा प्रकारच येथे नाही. अनेक हॉटेल्स, दुकाने, टुरिस्ट सेंटर यांमध्ये महिला काम करताना दिसल्या.
सिक्किम राज्यात पदवीपर्यंत मुला-मुलींना सर्व प्रकारचे शिक्षण मोफत आहे. मात्र तरीही उच्च शिक्षण घेण्याचे प्रमाण कमी आहे. याबाबत राका येथील एका दुकानदाराला विचारले. आमच्याकडे बहुतांश मुले-मुली कामचलाऊ म्हणून दहावी, बारावीपर्यंत शिकतात व त्यानंतर पर्यटनपूरक व्यवसायाच्या मागे लागतात. शिक्षणाबरोबरच घरही चालले पाहिजे, अशी भावना पालकांमध्ये असते, असे त्यांनी सांगितले.
सिक्किमची राजधानी गंगटोक. पहाडावर वसलेले हे शहर पाहताना सह्याद्रिच्या खोऱ्यात राहणाऱ्या आपल्यासारख्यांच्या ऊरात धडधड होते. जेथे फक्त पक्षी, किडे-मुंग्या, जंगली प्राणीच जाऊ शकतात, अशा उंच ठिकाणी कडावर लोकांनी घरे बांधली आहेत. मोठे बंगले उभे केले आहेत. लांबून ही घरे पाहिली तर अशा ठिकाणी या लोकांनी घरे बांधलीच कशी असा प्रश्न पडतो. गंगटोकमध्ये हॉटेल्सची संख्या खूप आहे. मार्च ते जून आणि ऑक्टोबर ते जानेवारी हा पर्यटनाचा हंगाम असतो. या काळात देशभरातील पर्यटकांची येथे रेलचेल असते. परदेशी पर्यटक येथे कमी पहायला मिळाले.
पर्यटनावरच शहराची किंबहुना राज्याची रोजी-रोटी असल्यामुळे येथे "अतिथी देवो भव्: ' हा मंत्र पहावयाला मिळाला. उत्तर भारतातील आणि दक्षिण भारतातील काही पर्यटन स्थळांवर पर्यटकांना दमबाजी, लूट, फसवणूक असे प्रकार पहावयास मिळतात. मी हे स्वत: अनुभवलेले आहे. मात्र पूर्ण सिक्किममध्ये आठ दिवसांत मला असा कोणताच प्रकार पहावयास मिळाला नाही.
बुद्धिझमचा प्रभाव असलेले गंगटोकवासिय खरंच बुद्धांच्या वाटेने चालत आहेत हे प्रत्यक्ष अनुभवायला मिळाले. कार ड्रायव्हर, फेरीवाला, दुकानदार, हॉटेल मॅनेजर, वेटर, कामगार, बाजारपेठेतील सेल्समन, पॅराग्लायडिंग पायलट, रिवर राफ्टिंग पायलट, त्यांचे सहकारी, पर्यटन केंद्रावरील अधिकारी, पहारेकरी, तिकिट विक्री करणारा, सिक्किम टुरिझम सेंटरमधील स्टाफ, अधिकारी, राजभवन सर्किट हाऊस खानावळमधील वेटर, कुक तसेच रस्त्यावर मला अनेक लोक भेटले. त्या प्रत्येकामध्ये नम्रता पहावयाला मिळाली. व्यवहार ठरविताना, विक्री करताना कुठेही दमबाजी, वस्तू घेण्याचा आग्रह, घासाघीस, अडवणूक असा प्रकार पहावयास मिळाला नाही. दुकानात मांडलेली वस्तु हाताने घ्या, पहा.. निवड करा आणि घ्या, असा खुला व्यवसाय येथे आहे.
पैसे देवाणघेवाण वेगळी पद्धत
भारतात कोठेही पहायला मिळाली नाही अशी एक वेगळी गोष्ट मला येथे पहायला मिळाली. कोणत्याही ठिकाणी आर्थिक व्यवहार झाल्यानंतर पर्यटक खिशातून पैसे काढतात आणि द्यायला लागतात तेव्हा हे लोक अतिशय नम्रतेने हे पैसे स्विकारतात. दोन्ही हातांची ओंजळ करून पैसे स्विकारण्याची इथली खास पद्धत आहे. पैसे परत देताना उजव्या हातानेच द्यायचे. पैसे देताना उजव्या हाताच्या कोपराला डावा हात लावून अतिशय नम्रपणे पैसे परत दिले जातात. संपूर्ण सिक्किम राज्यात आर्थिक देवाण-घेवाणीचा हा एक वेगळाच अनुभव आला. "तुम्ही असे का करता?' असे न राहवून एका टॅक्सी ड्रायव्हरला विचारले असता "ही तर आमच्या धर्माची, बुद्धांची शिकवण आहे. पैसा नम्रतेने द्यावा आणि स्विकारावा, कारण त्यामध्ये बुद्ध आहेत. पैसा आला म्हणून मस्ती करु नये आणि नसला म्हणून भीक मागू नका. कष्ट करा, अशी आमची शिकवण आहे.' असे त्या ड्रायव्हरने सांगितले.
नो भिकारी आणि देणगी पेटी
संपूर्ण सिक्किम राज्यात सात-आठ दिवस होतो. प्रयत्नपूर्वक शोध करून सगळीकडे पाहिले. मात्र कोठेही भिकारी दिसला नाही. ना स्टँडवर, ना रस्त्यावर, ना मार्केटमध्ये, ना मंदीर.. चर्च..मोनॅस्ट्रीबाहेर. बौद्ध धर्माचे मंदिर म्हणजे गुंबा. याला इंग्लिशमध्येमोनॅस्ट्री असे म्हणतात. अनेक लहान-मोठ्या गावांमध्ये 100- 150 वर्षांपूर्वीच्या प्राचीन मोनॅस्ट्री पहावयास मिळाल्या. गंगटोकमध्ये तर 18 व्या शतकातील प्राचीन मोनॅस्ट्री आहे. येथे दूर्मिळ वस्तुंचे संग्रहालय असून बुद्ध धर्मप्रचारकांच्या हस्तलिखित ग्रंथांच्या प्रति आहेत. अतिशय देखण्या, सुबक अशा या मोनॅस्ट्रीबाहेर कोठेही भिकारी पहावयास मिळाला नाही.
कोठेही "येथे देणगी स्विकारली जाईल', "दानपेटीतच पैसे टाकवेत', अशा प्रकारचे बोर्ड पहावयास मिळाले नाहीत. मोनॅस्ट्रीमध्ये पुजारी नव्हता किंवा पहारेकरीही नव्हता. कोणीही यावे दर्शन घ्यावे, पुजा करावी आणि शांतपणे निघून जावे. असे वेगळे वातावरण पहावयास मिळाले. गणेशटोक व हनुमानटोक येथेही मंदिर आहेत. मात्र तेथे सुद्धा पुजा साहित्य विक्री केंद्रे, देणगी आग्रह फलक दिसले नाहीत. मोनॅस्ट्रीबाहेर भिकारी का नाहीत? असा सवाल पडला. मोडक्या हिंदी भाषेत बौद्ध धर्मगुरूंनी मला सांगितले, "येथील लोक स्वाभिमानी आहेत. भिक कधी मागणार नाहीत. कष्ट करून काम करून पोट भरा, अशी आमची शिकवण आहे. आम्ही भिक मागायची वेळ येणारच नाही असे काम करा. व्यसने करू नका असे शिकवितो.' असे त्यांनी सांगितले.
राजभवनचे "खुले निमंत्रण'
सिक्किम हे पर्यटनप्रेमी राज्य आहे. येथील लोक आलेल्या पाहुण्यांना आपला मानतात. पर्यटकांची लूट, वस्तु चोरी अशा घटना येथे घडत नाहीत. मी राज्यपाल झाल्यापासून महाराष्ट्रीय पर्यटकांना येथे येण्याचं "खुलं आवातणं' दिलं आहे. राजभवनावर आलेल्या मराठी पर्यटकांसाठी मी खास वेळ देतो. येण्यापूर्वी राजभवनला कळविले तर त्यांची योग्य व्यवस्था करण्यास माझा राजभवन स्टाफ तयार असतो.
- श्रीनिवास पाटील,
राज्यपाल, सिक्किम
सिक्किम हे पर्यटनप्रेमी राज्य आहे. येथील लोक आलेल्या पाहुण्यांना आपला मानतात. पर्यटकांची लूट, वस्तु चोरी अशा घटना येथे घडत नाहीत. मी राज्यपाल झाल्यापासून महाराष्ट्रीय पर्यटकांना येथे येण्याचं "खुलं आवातणं' दिलं आहे. राजभवनावर आलेल्या मराठी पर्यटकांसाठी मी खास वेळ देतो. येण्यापूर्वी राजभवनला कळविले तर त्यांची योग्य व्यवस्था करण्यास माझा राजभवन स्टाफ तयार असतो.
- श्रीनिवास पाटील,
राज्यपाल, सिक्किम
(क्रमश:)
